Koogerkerk.nl

Dominee Melchers (1869-1952)

Gerrit Willem Melchers (1869-1952), dominee te Zuid-Scharwoude.

"Gelukkig is de man of de vrouw, die, hun leven zij kort, het voorrecht heeft gehad het te wijden door den strijd voor hooge idealen, heilige plichten."  

1 november 1915

Inleiding

Gerrit Willem Melchers werd op 26 maart 1869 in Amsterdam geboren. Hij groeide op in een orthodox-protestants milieu. Zijn vader, die een krijtmolen exploiteerde in Buiksloot en een houtzagerij op het huidige Van der Helstplein, was lid van de kerkenraad toen Abraham Kuyper in 1870 in Amsterdam zijn intrede deed als predikant. Het was een bewogen tijd in de Hervormde kerk van de hoofdstad in de jaren waarin Kuyper hier preekte. Hij sprak tot de verbeelding van de volksklasse, die toen nog in meerderheid trouwe kerkgangers waren.

Studietijd

De jonge Gerrit Willem bezocht een tweetal Christelijke scholen en ging daarna naar de Hogere Burgerschool. Hij verliet deze school en kwam vervolgens als 15-jarige op het Stedelijk Gymnasium in Amsterdam. Hij moest deze studie door slechte financiële omstandigheden, waarin zijn ouders waren terecht gekomen, afbreken.

In januari 1887 trad hij in dienst bij de Hollandsche IJzeren Spoorwegmaatschappij. Een jaar werd hij stationsklerk in Purmerend. Nadat hij een spoorwegongeluk had weten te voorkomen en hiervoor een studiebeurs van de gemeente Amsterdam kreeg aangeboden, keerde hij naar Amsterdam terug.

Hij nam zijn gymnasiale studie weer op en slaagde erin het eindexamen te behalen. In september 1890 ging hij theologie studeren aan de Gemeentelijke Universiteit van Amsterdam. Hij bepaalde zich niet slechts tot de theologische studie, maar volgde ook colleges over vakken die betrekking hadden op de ontwikkeling van de maatschappij. Zijn studententijd was er niet een geweest van plezier en genoegens. 'Integendeel', zo schreef hij, 'het was er een van strijd, strijd in het gemoed, strijd naar buiten, strijd overal. En dat alles ten gevolge van mijn zoeken naar waarheid.' Naast de theologische studie boeiden hem vooral vraagstukken op politiek terrein, in het bijzonder de ontwikkeling van de arbeidersbeweging.

Toen hij zijn eerste preek hield in Amsterdam had hij veel belangstelling. Zijn ouders waren echter teleurgesteld over de inhoud omdat daar al duidelijk uit bleek dat hij zich geheel achter de vrijzinnige richting had geplaatst.

Dominee in Zuid-Scharwoude

In mei 1894 deed Melchers zijn proponent en op 19 augustus daaropvolgend volgde zijn intrede als vrijzinnig predikant te Zuid-Scharwoude. Kort daarvoor was hij in het huwelijk getreden met de 22-jarige Marie Louisa Grau, de enige dochter van een niet onbemiddelde slager uit Amsterdam.

De pastorie aan de Voorburggracht (bron: website van J. de Vries)

In de gemeente Zuid-Scharwoude beviel het Melchers bijzonder goed. Behalve aan zijn pastorale arbeid wijdde hij zich vooral aan de drankbestrijding in dit gebied. In 1895 had Melchers zich bij de Geheelonthoudersbond aangesloten en is verder ook zijn hele leven geheelonthouder gebleven. Samen met de bekende dominee N.J.C. Schermerhom uit Nieuwe Niedorp (de rooie dominee), anarchist en aanhanger van de denkbeelden van Tolstoi, streed hij tegen drankmisbruik.

In zijn eigen gemeente en op de propagandatochten door de Kop van Noord-Holland kwam hij in aanraking met de sociale noden van de plattelandsbevolking en werd er diep door gegrepen. Ten einde in enige mate het hoofd te kunnen bieden aan de slechte medische en hygiënische toestanden, richtte hij voor de gehele Langedijk een afdeling van het Witte Kruis op. Op 1 september 1896 sloot hij zich aan bij de jonge Sociaal-Democratische Arbeiders Partij (SDAP). Een ontmoeting met Pieter Jelles Troelstra, die voor de plaatselijke kiesvereniging kwam spreken, was de directe aanleiding tot zijn besluit. Melchers was toen de eerste dominee die zijn intrede deed in de SDAP. Deze duidelijke politieke positiebepaling bracht de predikant spoedig in moeilijkheden. Hij was er de man niet naar om zijn mening onder stoelen of banken te steken en de notabelen en liberale kerkenraadsleden in Zuid Scharwoude waren weinig ingenomen met de politieke propaganda van hun voorganger. Voor de Alkmaarsche Predikanten Vereeniging hield hij in februari 1897 een referaat onder de titel 'Wat gaan ons de sociale nooden aan?' waarin hij zijn socialistische ideeën ook in de kring van zijn collega's poneerde.

Botsing ambt en politiek

De verhoudingen met het kerkbestuur werden scherper toen Ds. Melchers tijdens de verkiezingen van 1897 in de plaatselijke liberale kiesvereniging het program van de SDAP ging verdedigen en hem het woord werd ontnomen. Een sensationele gebeurtenis in deze kleine dorpsgemeenschap. Maar Melchers trok ook naar. Friesland om daar aan de verkiezingsstrijd deel te nemen. In het stemdistrict Tietsjerksteradeel, waar Troelstra door de SDAP kandidaat was gesteld, vervulde hij diverse spreekbeurten en niet zonder succes.

In de kerkelijke gemeente spitste het conflict zich toe rond de inhuldigingsfeesten in september 1898, toen Melchers weigerde hieraan zijn medewerking te verlenen omdat de organisatoren aan de troonsbestijging van koningin Wilhelmina een overwegend politiek karakter wilden geven. Na een gesprek met Troelstra in de pastorie in Zuid-Scharwoude, besloot hij zijn ontslag te nemen en zich als propagandist voor de SDAP te vestigen in Friesland. 'Wie zijn kruis niet op zich neemt en volge mij na, die kan mijn discipel niet zijn,' zo schreef hij toen hij zijn politieke keuze had gedaan. Op 29 januari 1899 hield ds. Melchers zijn afscheidspreek in een stampvolle kerk.

In het kort zijn verdere leven Tweede Kamerlid voor de SDAP In februari 1899 vertrok Melchers met zijn gezin naar Friesland. Hij ging aanvankelijk in Huizum wonen omdat hij in Leeuwarden nog kon worden opgeroepen voor de schutterij. Die indienstneming was in strijd met zijn antimilitaristische overtuiging. Op het SDAP-congres in Leeuwarden werd hij gekozen tot lid van het hoofdbestuur van deze partij. Bij de Tweede Kamerverkiezingen werd hij door het district Leeuwarden kandidaat gesteld en werd daarbij gekozen tot Tweede Kamerlid. Het werk gaf hem niet de voldoening die hij zich ervan had voorgesteld. Op doktersadvies verhuisde het gezin naar Den Haag wat echter in de SDAP in Leeuwarden grote ontstemming teweeg bracht. De vraag kan worden gesteld of hij in de volksvertegenwoordiging eigenlijk wel tot ontplooiing kon komen. Over de kandidaatstelling in 1901 kreeg Melkers onenigheid met Troelstra. Ook de oprichting van de Centrale Arbeidersverzekering en Depositobank gaven conflicten met Troelstra. Deze zaken waren aanleiding voor Melchers om zich niet meer beschikbaar te stellen voor de Tweede Kamer.

Terug in de maatschappij. Het eerste wat hem te doen stond was weer een maatschappelijke positie zien te verkrijgen. In 1905 vestigde hij zich in Alkmaar als mededirecteur van een handelsbedrijf in kunstmeststoffen en veevoederartikelen. Op 27 juni 1907 werd hij aangenomen als Vrijmetselaar in de loge De Noordster te Alkmaar. Melchers zou zijn hele leven een enthousiast Vrijmetselaar blijven. Meer en meer kreeg hij echter behoefte het door Jan Boom in 1947 predikantenambt weer op te nemen. Op 23 augustus 1908 deed Melchers zijn intrede als predikant bij de Ned. Herv. gemeente te Ursem. Hij bleef in Ursem tot mei 1910 waarna hij vertrok naar Purmerend. Intussen had hij zijn lidmaatschap van de SDAP opgezegd. In augustus 1911 vertrok hij naar zijn nieuwe standplaats Almelo. Zijn politieke belangstelling was in de Eerste Wereldoorlog weer toegenomen en in 1918 had hij zich weer bij de SDAP aangesloten. Intussen was hij wel naar Warga verhuisd, een klein dorpje bij Leeuwarden, waar hij in september 1919 zijn intrede als predikant deed. Hij was toen 50 jaar oud. Bijna vijftien jaar zou hij hier blijven.

Nog niet met pensioen.

Op 15 april 1934 nam ds. Melchers afscheid als predikant van Warga. De familie verhuisde kort daarop naar Heiloo. Hier woonden ze enige jaren voor ze besloten om naar Den Haag te gaan waar hun enige zoon woonde. Maar het verblijf aldaar was van korte duur. Hij begon steeds meer terug te verlangen naar het werk in een eigen kerkelijke gemeente. Op 25 juni 1939 deed hij zijn intrede als tweede voorganger van de Vereeniging van Vrijzinnig Hervormden in Hengelo, de woonplaats van zijn oudste dochter. Melchers bleef twee jaar in Hengelo voor zijn nieuwe woonplaats Amsterdam werd. Daar woonde hij één jaar bij zijn dochter. Toen de Hervormde Gemeente van Bussum een beroep op hem deed gaf hij daaraan wederom gehoor. Op 20 september 1942 werd hij daar als voorganger van de kring van Vrijzinnig Hervormden bevestigd. In augustus 1945 nam hij afscheid, hij was toen 76 jaar. Hij bleef echter wel te Bussum wonen. Hier overleed Gerrit Willem Melchers op 27 juni 1952. Een markante persoonlijkheid was heengegaan.  

Bronnen: Thoth en 'Het leven als een te voltooien bouwwerk. Vijf portretten van Vrijmetselaren' door Gilles W.B. Borrie.

De afbeelding van Ds. Melchers komt ook uit genoemd boek.